= Osnovna struktura programa =
[[Includer(XLTOC)]]

XL program se sastoji od jednog ili više modula, od kojih se svaki standardno nalazi u fajlu istog imena kao i modul, sa dodatom ekstenzijom "xl". Sadržaj modula Demo se nalazi u fajlu Demo.xl i izgleda ovako:

{{{
#!html
<a name="Demo.xl" />
}}}
{{{
module Demo;

proc Main(start, kraj, inc := 1) =
  var
    i: number;
  begin
    i:=start;
    repeat
      :$i$
      i:=i+inc;      
    until i>kraj;
  end Main;

begin
end Demo.
}}}

Startuje se sa 2 ili tri argumenta, na primjer (% je prompt):
{{{
% xli Demo.xl 1 5 2
1
3
5

% xli Demo.xl 1 5
1
2
3
4
5
}}}

U ovom primjeru smo pri deklarisanju varijable naveli i njen tip - number. Više o tome u narednoj sekciji.

== Varijable i tipovi ==

U toku izvršavanja programa tip varijable se može menjati, osim ukoliko prilikom deklarisanja varijable nije specificiran tip. Specificiranjem tipa kao u [wiki:XLRef#Demo.xl Demo.xl] postižemo da se vrijednost svakog izraza, prije pridruživanja vrijednosti našoj varijabli, implicitno konvertuje u navedeni tip. Kao i kod eksplicitne konverzije, ukoliko konvertovanje nije moguće, to je runtime greška.

Sama varijabla može biti zaštićena (readonly) ako se deklariše na sljedeći način:

{{{
  var
    path: const text := "/usr/lib/honet";
}}}

Pokušaj pisanja u ovako deklarisanu varijablu je runtime greška.

Osnovni tipovi u XL-u su [wiki:XLRef#Tipnumber number], [wiki:XLRef#Tiptext text], [wiki:XLRef#Tipboolean boolean], [wiki:XLRef#Tipdate date], [wiki:XLRef#Tiptime time], [wiki:XLRef#Tiparray array] (asocijativni niz), [wiki:XLRef#Tiplist list] (uređena lista), [wiki:XLRef#Tipbyte byte], [wiki:XLRef#Tipbytes bytes], [wiki:XLRef#Tipqueue queue] i [wiki:XLRef#Tipforeign foreign].

= Izrazi (expressions) =

U XL izrazima su podržane sve standardne aritmetičke i logičke operacije. Njihova primena je ograničena tipom operanda na koji se primenjuje.

Tip rezultata unarne operacija nad podizrazom je tip samog podizraza. Kod binarne operacije ''<expr1> <op> <expr2>'', prvo se implicitno vrši evaluacija i konverzija <expr2> u tip operanda <expr1> i zatim se
izvršava operacija <op>. U slučaju da konverzija nije dozvoljena rezultat operacije je runtime greška.

== Eksplicitna konverzija tipova ==
   
Takođe je moguće je izvršiti eksplicitnu konverziju tipova sa:

{{{
<tip> <expr>
}}}

gde je ''<tip>'' ime tipa, a ''<expr>'' izraz čiji se rezultat konvertuje
u ''<tip>'' tip.
   
U slučaju da konverzija nije dozvoljena rezultat operacije je runtime greška.

= Osnovni tipovi (basic types) =

== Tip number ==

Varijabla ovog tipa pretstavlja realan broj. Dozvoljene su
sve aritmeticke i logicke operacije. Moguce je konvertovati
sve tipove u number tip osim foreign tipa.

== Tip text ==

Varijable ovog tipa pretstavlja tekst, neogranicene duzine.
Dozvoljeno je sabiranje (spajanje) dva teksta preko operatora
plus, kao i logicke operacije poredjenja. Moguce je konvertovati
sve tipove u text tip osim foreign tipa.

== Tip boolean ==

Varijabla ovog tipa može imati jednu od dvije vrednosti (true ili false). Dozvoljene su sve logičke operacije. Moguće je konvertovati number i text tipove u boolean tip.
       
== Tip date ==

Varijabla ovog tipa predstavlja momenat u realnom vremenu i sastoji se od datuma i vremena u danu. Dozvoljene su aritmetičke operacije sabiranja i oduzima, kao i logičke operacije poređenja.

Moguce je konvertovati number i text tipove u date tip.
       
== Tip time ==

Varijabla ovog tipa reprezentuje vreme koje moze biti pozitivno
i negativno. Dozvoljene su aritmeticke operacije sabiranja i
oduzima, kao i logicke operacije poredjenja. Moguce je
konvertovati number i text tipove u time tip.
       
== Tip array ==

{{{
a := { k1 := a1, k2 := a2, ..., kn := an }
}}}

gde je ''ai'' asocirana vrednost uz ''ki'' ključ. Pristup elementima niza se vrši preko ključeva i može se izvesti na jedan od naredna dva (ekvivalentna) načina:

 * ''a.ki''
  Ukoliko je vrijednost ključa poznata u momentu pisanja programa i ukoliko ''ki'' zadovoljava [wiki:XLValidIdent pravila kreiranja identifikatora u XL], može se koristiti ovaj metod. 
 * ''a[ki]''
  ''ki'' je izraz čija vrijednost se konvertuje u ''text'' koji onda služi kao ključ.

Pokušaj pristupa elementu koji ne postoji u nizu je runtime greška, kao i indeksiranje (drugi metod) izrazom koji ne može da se konvertuje u ''text''.

Dozvoljene su sledeće operacije:

||a1 + a2||unija a1 i a2||
||a1 - a2||skup elemenata iz a1 koji se ne pojavljuju u a2||
||a1 / a2||skup elemenata iz a1 koji se ne pojavljuju u a2 i elemenata iz a2 koji se ne pojavljuju u a1||
||a1 * a2||presek a1 i a2||
||e in a||vraća odgovor na pitanje "da li element sa ključem e postoji u nizu a"||

U prve četiri operacije a1 i a2 moraju biti nizovi.

Nije dozvoljena konverzija bilo kojeg drugog tipa u niz.

== Tip list ==

{{{
list:=[elem1, elem2, ..., elemn]
}}}

||list1 + list2||rezultat je lista čiji prefiks je lista ''list1'', a sufiks lista ''list2''||
||list1 + e||rezultat je lista čiji prefiks je lista ''list1'', a sufiks lista čiji jedini element je ''e''||
||e in a||vraća true ako se element sa ključem e postoji u nizu a, dok u suprotnom vraća false||

gdje su ''elemi'' elementi liste kojima se pristupa preko njihovog rednog broja u listi. Prvi element liste ima redni broj jedan. Npr. ''list![5]'' nam vraća peti element liste ''list''. 

Pokušaj pristupa elementu koji ne postoji u listi je runtime greška.
       
== Tip foreign ==

Foreign je bilo koji od Modula-3 objektnih tipova koji nema specifičnu podršku u XL, kao ostali do sada nabrojani standardni tipovi. Sa stanovišta XL to je ADT. Modula-3 ekstenzije XL-a mogu da mapiraju metode koje se onda mogu pozivati iz XL koda. Sa ''foreigntypename'' može se dobiti tekstualno ime konkretnog tipa, a moguće je, korištenjem ''new'' kreirati novu foreign varijablu na osnovu imena Modula-3 objektnog tipa.

Mapirane metode se pozivaju na standardan način. Na primjer:

{{{
var
  f;

  ...
  f:=new("HTTP.Field").init("X-Engine", "m3w");
  ...
}}}

== Tip queue ==

Queue tip je objektni tip dizajniran za potrebe slanja poruka među threadovima, i to je standardni mehanizam za sinhronizaciju threadova.

Trivijalan, koliko je moguće a da je i dalje smislen, primjer:

{{{
#!html
<a name="pinger.xl">
}}}
{{{
module pingie;

thread adder(q: queue) =
  var
    i;
  begin
    loop
      i:=q.receive();
      if i="Done" then
        exit;
      end;
      :Received: $i$
    end;
    :Ending adder
  end adder;

proc Main() =
  var
    q := queue;
    t, i;
  begin
    for i:=1 to 3 do
      :Sending: $i$
      q.send(i);
      if i=1 then
        t:=adder(q);
      end;
      delay(1);
    end;
    q.send("Done");
    finish t;
  end Main;

begin
end pingie.

}}}

daje sljedeći rezultat:

{{{
% xli pingie.xl
Sending: 1
Received: 1
Sending: 2
Received: 2
Sending: 3
Received: 3
Ending adder
}}}